Thembelihle Zwane
10 September 2026
USipho Ndlovu waba neminyaka engu-47 ngoMarch bese walahlekelwa umsebenzi wakhe ngoJuni. Ngo-Agasti, uthi, wayeseyekile ukuphendula ucingo oluvela kumfowabo. “Bengiwumuntu okuthi uma abantu benenkinga bagijimele kimi. Manje ngangingakwazi ngisho ukubatshela ukuthi ngiyacwila,” kusho yena. “Lapho engivela khona, indoda ethi ‘angikho kahle’ ayithathwa njengendoda.”
USipho akazange azame ukuzibulala. Wayenenhlanhla – umzala wakhe waqaphela ukuthula kwakhe wamgqugquzela ukuba ashayele ucingo lwe-SADAG. Amadoda amaningi aseNingizimu Afrika ka awalitholi lelo thuba.
Njengoba izwe ligubha uSuku Lomhlaba Lokuvimbela Ukuzibulala kule nyanga kaMandulo (September), izibalo zisamangalisa. Izinga lokuzibulala eNingizimu Afrika limi cishe ku-23.5 kwabangu-100,000 babantu, elinye lamazinga aphakeme kunawo wonke e-Afrika, kanti uMnyango Wezabesifazane, Intsha kanye Nabantu Abakhubazekile uthi lolu udaba oluphakathi kwezinzima kakhulu kwikhontinenti. Amadoda enza cishe ama-80% azo zonke izigameko zokuzibulala eziqoshiwe ezweni – isilinganiso esilokhu simile iminyaka eminingi kungabonakali ukuthi sizoguquka. Ucwaningo olulandelele imininingwane yeminyaka engamashumi amabili yokufa ezweni lwathola ukuthi amazinga okuzibulala aphakeme kakhulu emadodeni aneminyaka ephakathi kuka-15 no-44, kanti ukuntuleka kwemisebenzi kuvame ukutholakala njengengozi ezimele, ehlobene nokulahlekelwa yindima yokondla umndeni oyisisekelo salokho ubudoda baseNingizimu Afrika obusakhelwe kukho.
Yileminyaka ephakathi – ama-40 nama-50, “iminyaka yokondla” – lapho ingcindezi ihlangana khona. Yileso sikhathi lapho amadoda ethwala khona umuzi, isibopho, nezethembiso zomndeni, futhi ngokwengezwa, umthelela wesimo sezomsebenzi esingasenaso isiqinisekiso sokuthi zonke lezi zinto zizohlala zimile. Indoda elahlekelwe umsebenzi ineminyaka engu-25 inesikhathi sokubuyisela izinto ezweni. Indoda elahlekelwa umsebenzi ineminyaka engu-48, inezingane esikoleni nesikweletu sendlu esingakhokheliwe, ivame ukuzwa lokho njengokushabalala kwayo ngokwayo.
“Ngike ngeluleke amadoda athi azizwa njengezipoki emakhaya awo,” kusho uNomvula Mahlangu, isazi sezengqondo esisebenza eThekwini, esisebenzisana namaqembu asekela amadoda. “Basahamba, basenza izinto ezijwayelekile, kodwa sebeyekile ukukholelwa ukuthi babalulekile. Futhi ngenxa yokuthi bafundiswa ukuthi indoda ixazulula izinkinga zayo yodwa, ngesikhathi umuntu eqaphela, useyasaba.”
UThemba Zondi, oneminyaka engu-52, owayeyisiphathimandla efektri eKwaMashu, uchaza indlela efanayo yokushabalala. “Ukuxoshwa emsebenzini akuthathi kuphela iholo lakho. Kuthatha igama lakho. Izingane zami zazingibiza ngokuthi ‘Baba, lona olungisa izinto.’ Ngemuva kokulahlekelwa umsebenzi, angikwazanga ukulungisa lutho, ngisho nami ngokwami,” kusho yena. UThemba uthi iqembu lezingxoxo zamadoda esontweni lakhe lamgcina ephila. “Leyo ndawo kwaba yindawo yokuqala engake ngasho khona igama elithi ‘ukudangala kwengqondo’ ngezwi eliphezulu.”
Leli gama ngokwalo liyingxenye yenkinga. Ochwepheshe bezempilo yengqondo bekade begcizelela ukuthi izilimi eziningi zaseNingizimu Afrika azinalo igama eliqondile, elingenasici, lokudangala kwengqondo, okushiya amadoda engenamagama okuchaza lokho abakuzwayo, ngaphandle kokucela usizo. Uma kunezelwa ukuthi amadoda avame ukusebenzisa izindlela ezibulalayo kakhulu uma esengqondweni yokuzibulala, iphethini isiyacaca: ukwambulwa okuncane, ukungenelela okulibele, imiphumela ebulalayo kakhulu.
Okubonakala kusebenza, ngokusho kwalabo abasebenza ngokuqondile nalolu daba, akulula futhi kusendaweni: amaqembu ontanga lapho amadoda evunyelwa ukuba angaphili kahle phambi komunye nomunye, ukuhlolwa emsebenzini nasesontweni, kanye nezinombolo zosizo ezifinyeleleka lapho ukuziqhenya kwabo kungakwazi ukuya khona emitholampilo. Izinombolo zosizo zeSADAG ezisebenza amahora angu-24 kanye nosizo lwe-WhatsApp lisalokhu kuyindlela efinyeleleka kalula kakhulu kwamaningi amadoda.
USipho usebuyele emsebenzini, ngesikhathi esincane, futhi useshayela umfowabo manje. “Angikapholi,” kusho yena. “Kodwa angisathuli. Yileyo yonke impi, ngicabanga ukungathuli nje.”
Uma wena noma umuntu omaziyo enenkinga, uhlelo lwe-SADAG luyatholakala amahora angu-24 osukwini ku-0800 567 567, noma uthumele i-SMS ku-31393.
