Uyini Umqondo Wokuzibophezela?

Thembelihle Zwane

20 August 2026

Yini ocabanga ngayo lapho uzwa igama elithi “ukuzibophezela”? Kwabaningi, leli gama lidala umuzwa ongemuhle, lapho uzizwa ucindezelwe ukuba wenze into. Mhlawumbe uzizwa ungathandi ukuyoqedela umsebenzi othile, lokho okuzibophezela okuye kwaguqulwa kwaba yinkinga. Nokho, njengengxenye ebalulekile yomphakathi, ukugcwalisa izibopho kwabanye kungaba nenzuzo, hhayi kuphela kubona, kodwa nakuwe.

UJuliet Wakefield, isazi sesayensi yengqondo yomphakathi eNottingham Trent University, uye wachitha iminyaka eyi-10 ecwaninga umqondo wokwelashwa komphakathi, ogcizelela ukubaluleka kobulunga beqembu empilweni nasekuphileni kahle. Ubona ukuzibophezela hhayi njengokuzinikela okuya ngasohlangothini olulodwa, kodwa njengento “esemqoka kunoma yikuphi ukuxhumana komphakathi okubalulekile”.

Ngokusho kukaJuliet, umqondo wobulunga beqembu uwukuthi “kuwumgwaqo ohamba izindlela ezimbili”, lapho kunenzuzo evela emakhaya womabili uma ubamba iqhaza emsebenzini othile. Ngakolunye uhlangothi uyafaka isandla, kanti ngakolunye kuba yinzuzo ekuphileni kahle kwakho.

“Kukuvumela uzizwe uxhumene nabanye nokuthi unamandla okupha – futhi kudala ukwethembana eqenjini ngokuthi lokho okunikelayo kuhle futhi kunenani,” kusho uJuliet.

Izibopho zansuku zonke ziyingxenye ebalulekile yokuphila ngendlela ephilile. Ukuvele uye emsebenzini, uye enhlanganweni yakho yezincwadi, noma ube umsizi emncintiswaneni wokugijima wasendaweni yakho, konke lokhu kusiza ukugcina impilo yakho ihamba kahle. “Kubalulekile ukuthi uzizwe kubalulekile ukuthi ufike ezibophweni zakho, futhi wenze umzamo futhi ube nogqozi,” kuchaza uJuliet.

Kodwa-ke, ukuze ukuzibophezela kube nenzuzo, kuncike futhi endaweni yomsebenzi obamba iqhaza kuwo. Ukuzizwa ubophekile ukubamba iqhaza ezintweni ezingaphilile njengokuphuza kakhulu, ukusetshenziswa kabi kwezidakamizwa, noma ukwenza kabi kwabanye ukuze uhlale uyingxenye yeqembu, kuzoba nomthelela ongemuhle empilweni yakho.

Ngokwemibono yesayensi yokuziphatha, ngokwemvelo abantu bayizidalwa zomphakathi, futhi umuzwa wobulunga usiza ukuzizwa uphephile. Izibopho kokuthile ngaphandle kwakho, emhlabeni okhulisa inkululeko yomuntu ngamunye, zingakusiza uphinde uxhumane nemvelo yakho yokuqala.

“Kunobufakazi bebhayoloji obesekela umqondo wokuthi amaqembu ancoma impilo nokuphila kahle,” kuchaza uJuliet. “Amazinga aphansi wamahomoni engcindezi (i-cortisol), ukuguquguquka kwesivinini senhliziyo, kanye nezinye izinto eziningi zebhayoloji ziyathuthukiswa ngokuxhumana kwequmbi nobulunga.” Izibopho zisiza ukukugcina uhlangene nabo abanye. Kodwa kuya ngale kwalokho. Ukugcwalisa izibopho zakho nokuba yingxenye yokuthile futhi kuhambisana nokuphila isikhathi eside.

“Izinto ezimbili ezibaluleke kakhulu ekwelulekeni impilo yabantu ukuxhumana okuqinile namaqembu, kanye nokusekelwa kakhulu ngabantu abakuzungezile,” kuveza uJuliet. Ngamanye amazwi, ukuxhumana komphakathi obamba iqhaza kukho ngokuya emihlanganweni, kanye nanoma yini enye osuke uzibophezele kuyo, kungaba nomthelela oqondile ekutheni uphila isikhathi esingakanani.

Ngempela, izifundo zesayensi zibonisile ukuthi ukuzizwa uwedwa kungenye yezinto eziyingozi kakhulu ekuphileni, okulinganiswa nokubhema, ukuphuza kakhulu, kanye nokungazivocavoci. Kwabadala, ukuzizwa uwedwa kuye kwabonwa njengengozi yokucindezeleka, ukuhlushwa kwengqondo, kanye nezinkinga zokulala. Ukuba nezibopho nemithwalo yemfanelo kubanye kunqoba ukuzizwa uwedwa.

Yiziphi izibopho ezinenzuzo enkulu empilweni? UJuliet uthi: “Akufanele kube yinto enkulu, esabekayo, ekhathazayo, kodwa okuthile okukuvumela ukuthi ukhuphule izinga lakho, uphume endleleni yakho yansuku zonke, ube umuntu ongcono.” Ukusiza umakhelwane, ukuba nezwi kulokho okuthinta indawo yakini, noma ukubhalisela isithakazelo esisha, konke kuyizibopho ezinempilo. Ukupha usizo ngokuhlanganyela nemiphakathi noma ukuzinikela njengevolontiya kubonisiwe ukuthi kunenzuzo ezibonakalayo.

“Kukhona ulwazi olubanzi olubonisa ukuthi uma uzinikela njengevolontiya emphakathini wakho, kuyayisiza impilo yakho nokuphila kahle,” kusho uJuliet.

Uma ufuna ukuthola izindlela ezintsha zokuzibophezela kwabanye, uJuliet uphakamisa ukuqala endaweni yakini:

  • Zinikele njengevolontiya endaweni yokudlela yasendaweni yakini.
  • Joyina umsebenzi wobuciko, njengeqembu lokuluka, iqembu lezincwadi, noma umdlalo weshashalazi.
  • Zinikele njengevolontiya emncintiswaneni wokugijima wasendaweni yakini.
  • Hlola omakhelwane bakho abadala futhi ubasize ngemisebenzi abayithola inzima, noma nje ubavakashele njalo ngesonto.
  • Yabelana ngamakhono akho nabanye ngokuhlela umhlangano wokufundisa.
  • Zibandakanye kwezombusazwe zasendaweni noma ezinhlelweni zomphakathi ukuze usize ukuthuthukisa indawo ohlala kuyo.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *