Samke Dladla
2 November 2026
Ngomhla ka-4 Novemba 2026, abantu baseNingizimu Afrika bazoya ekuvoteni okhethweni lukahulumeni basekhaya, bekhetha ukuthi ubani ozophatha omasipala babo iminyaka emihlanu ezayo. Kubavoti abaningi, ingxoxo emayelana nalolu khetho izogxila ezindabeni ezibusa izihloko zezindaba nsuku zonke: ukuswela amanzi, imigodi emigwaqweni, ukuhanjiswa kukagesi, kanye nokwehluleka kokuletha izinsizakalo. Impilo yengqondo ayivamile ukufika kumanifesto kamasipala. Kodwa kufanele ibe khona, ngoba ezigidini zabantu baseNingizimu Afrika, ohulumeni basekhaya abayona ingxenye ekude yezepolitiki, bayizinga likahulumeni eliseduze kakhulu nalapho usizo lwezempilo yengqondo lutholakala khona noma lungatholakali nhlobo.
Ngaphansi kohlelo lwezempilo lwaseNingizimu Afrika, omasipala bathwala umthwalo wangempela, ongajwayelekile ukubongwa, wezempilo eziyisisekelo, izinga lapho abantu abaningi bathintana khona okokuqala nohlelo lwezempilo, kungaba emtholampilo wendawo, eyunithini yezempilo ehambahambayo, noma ethimbeni lokufinyelela emphakathini le-ward. Kulelo zinga lapho izimpawu zokuqala zokudangala, ukukhathazeka noma ingcindezi zivame ukubonwa khona, kudlula isikhathi eside ngaphambi kokuthi umuntu adinge umbhede wesibhedlela noma ukudluliselwa kochwepheshe. Uma imitholampilo yasendaweni ingenazo izinsiza ezanele, ingenabo abasebenzi abanele, noma ingekho nhlobo ku-ward, usizo lwempilo yengqondo luyanyamalala kanye nakho konke okunye.
Lokhu akuyona indaba engabalulekile nakuhulumeni kazwelonke. Ekhuluma ekuqaleni kwalo nyaka ekuvulweni kwe-East and Southern Africa Sub-Regional Mental Health Intercountry Workshop, uNgqongqoshe Wezempilo uDkt Aaron Motsoaledi uchaze ushintsho endleleni impilo yengqondo esibonwa ngayo manje ezingeni eliphakeme lenqubomgomo. “Impilo yengqondo iyisisekelo empilweni, entuthukweni, nasekuphileni komuntu,” watshela izithunywa, ekubeka hhayi njengomkhakha ozimele kodwa njengento exubene cishe nayo yonke enye inselelo yezempilo nentuthuko izwe elibhekene nayo. Lokho kubaluleka kuhulumeni basekhaya ngoba ngempela, entuthukweni yaseNingizimu Afrika, iyalethwa umasipala ngomasipala, i-ward ne-ward.
UMnyango kaNgqongqoshe nawo ubeke kwacaca ukuthi umthwalo wokulethwa kwezinsiza ikuphi. Empendulweni ebhaliwe ephalamende ekuqaleni kwalo nyaka, uMnyango Wezempilo uqinisekisile ukuthi, ngaphansi koMthetho Wokunakekelwa Kwempilo Yengqondo kanye noHlaka Lwenqubomgomo Yezwe Yempilo Yengqondo Kanye Nohlelo Lwesu 2023 kuya ku-2030, ukungenelela mayelana nempilo yengqondo kufanele kutholakale ezikhungweni zezempilo eziyisisekelo nasezibhedlela ezijwayelekile eziseduze nalapho abantu bahlala khona, kufaka phakathi nasezindaweni zasemakhaya, ngokudlulisela kochwepheshe kuphela uma kudingeka. Ephepheni, lesi yisibophezelo salolo hlobo lokunakekelwa esiseduze, esifinyelelekayo, leli phephabhuku obelikhala ngalo kaningi. Ukuthi ngabe kuyezwakala empeleni kuncike kakhulu kulokho okwenzeka ezingeni likamasipala nesifunda, abasebenzi, izimali, nokuthi ngabe ubuholi bezepolitiki bendawo buphatha impilo yengqondo njengento ebalulekile noma cha.
Kwabanye omasipala sebeqalile ukukhuthala. Isibonelo, iDolobha laseTshwane, selifakele izinsizakalo zempilo yengqondo kuyo yonke imitholampilo yayo yezempilo eziyisisekelo engu-24, liphatha impilo yengqondo njengengxenye ejwayelekile yokunakekelwa okuyisisekelo kunokuthi ibe into eyongezwe kuphela kwabakwazi ukuhamba ukuze bayithole. Omasipala abancane bathathe izinyathelo ezincane kodwa ezizwelayo: uMasipala Wendawo waseMshwathi eKwaZulu-Natal usebenzise izinhlelo zempilo yengqondo ezingeni le-ward kanye nokuhlolwa kwezinye izimo njengesifo sikashukela kanye ne-HIV, eletha izinsiza ngqo emphakathini kunokulinda abahlali bendawo ukuthi bathole indlela yokuya esibhedlela.
Kukhona nokuxhumana okusheshayo, nakuba kungakhulunywa kakhulu ngakho, phakathi kukahulumeni basekhaya nempilo yengqondo: ingcindezi yohlelo lokhetho ngokwalo. Izikhathi zokhetho eNingizimu Afrika zivame ukuletha ukungezwani okuningi emphakathini nokungaqiniseki, futhi ezindaweni ezinomlando wokuxokozela ngezepolitiki yendawo, ukwesaba kwangempela mayelana nokuphepha nokuzinza. Kubantu asebebhekene nokudangala noma ukukhathazeka, isizini yokhetho esinengcindezi ingaba ngumthombo wayo wokucindezeleka, olwengezwa phezu kwezingcindezi zansuku zonke umkhankaso ngokwawo othi ubhekana nazo.
Njengoba umkhankaso uqina ngaphambi komhla ka-4 Novemba, leli yithuba kubavoti, nakubantu abafuna izikhundla, ukubeka impilo yengqondo lapho uNgqongqoshe uqobo eseyibeke khona: hhayi njengento ecatshangelwa ekugcineni entuthukweni, kodwa njengesisekelo sayo. Ukubuza umuntu ofuna isikhundla se-ward ukuthi ingabe umtholampilo wasendaweni unalo yini usizo oluthile lwempilo yengqondo kungumbuzo osemthethweni njengokubuza ngezingqalasizinda zamanzi, mhlawumbe ngisho nangaphezulu, uma kubhekwa ukuthi bangaki abakhi abathinteka ngokuthula. Inqubomgomo kazwelonke isibeke indlela. Ukuthi ngabe iyafinyelela kunoma iyiphi i-ward kuyisinqumo sohulumeni basekhaya.
