Okungekho Kumanifesto: Yini Amaqembu Epolitiki Angakusho Ngempilo Yengqondo

Thembelihle Zwane

20 October 2026

Njengoba abantu baseNingizimu Afrika belungiselela ukuvota okhethweni loHulumeni basekhaya ngomhla ka-4 kuNovemba, amaqembu amakhulu asebenzise izinyanga ezedlule ekhipha imihlahlandlela yayo (amamanifesto) agcwele izithembiso ngamanzi, ugesi, imigwaqo nokuqoqwa kwemfucuza. Okube nzima kakhulu ukukuthola, cishe kuyo yonke imicimbi yokwethulwa kwamamanifesto amakhulu kulo nyaka, yizibophezelo eziqondile, ezisobala mayelana nempilo yengqondo.

Imanifesto ye-ANC, eyethulwa nguMengameli Cyril Ramaphosa emcimbini eDiepsloot, enyakatho ne-Johannesburg, yakhelwe ezindaweni eziyisithupha ezibalulekile: izinsizakalo ezisezingeni eliphezulu nezingqalasizinda, ukutshalwa kwezimali nokudalwa kwemisebenzi, imiphakathi ephephile, ehlanzekile futhi enempilo, izimali zikamasipala. Impilo yengqondo ayibalulwa ndawo ngokuqondile kulawo mazwi. Ibonakala, kancane kakhulu, ifihlekile ngaphakathi kwamazwi abanzi athi ‘imiphakathi enempilo’, amazwi angasho noma yini futhi, ekusebenzeni kwawo, avame ukusho izingqalasizinda zezempilo eziyisisekelo nokuvinjelwa kwezifo kunokuthi asho impilo yengqondo ngokuqondile.

I-manifesto yoHulumeni Basekhaya yowe-2026 ye-Democratic Alliance (DA) nayo ikhombisa isimo esifanayo. Njengoba idayiswa njengepulani lokwenza ukuba wonke amadolobhana namadolobha asebenzele wonke umuntu, umkhankaso wasekhaya we-DA ugxile ekulungiseni ingqalasizinda edilikayo, ukwenza abaphathi bomasipala babe ngongoti abaqeqeshiwe kanye nokubuyisa ukulethwa kwezinsiza eziyisisekelo. USihlalo woMkhandlu Kazwelonke (Federal Council) we-DA, u-Ashor Sarupen, ekhuluma ekwethulweni kwale manifesto, ufingqe umongo womkhankaso waleli qembu ngokusobala: inhloso yethu wukwenza amadolobhana namadolobha ukuba aphinde asebenze futhi. Inqubomgomo yezempilo nezenhlalakahle ikhona njengesigaba esishiwo ngamagama ngaphakathi kwenqubomgomo ebanzi kazwelonke ye-DA, kodwa njengoba kunjalo nange-ANC, ezempilo yengqondo aziveli njengesithembiso esizimele ngaphakathi kwale manifesto yohulumeni basekhaya ngokwayo.

Lokhu, kukodwa nje, akuyona into engajwayelekile. Ama-manifesto ohulumeni basekhaya emhlabeni jikelele ajwayele ukubeka phambili izithembiso zokulethwa kwezinsiza ezibonakalayo nezikaleka kalula, kunokuba agxile ezibophweni ezinzima ukuzikala njengenhlalakahle yezengqondo. Kepha lokhu kungaphathwa kwayo kufanele kukhonjwe ngomunwe ngenxa yalezo zinto lo magazini ozibhalile futhi waziqinisekisa unyaka wonke: ukuthi ezempilo eyisisekelo (primary healthcare), Omaspala bayizinga likaHulumeni okumele liqinisekise futhi lizibophezele ekunikezeni abahlali usizo lwezempilo yengqondo.  Lapho amakhansela ekhankasa ngokulungisa imitholampilo. Kumele ngabe uma bekhankasa baveze ukuthi bakhankasela izinsiza zezempilo yengqondo ukuthi zitholakale kunoma iyiphi iwadi.

Uhulumeni kazwelonke, okungenani ngokwenqubomgomo, usebeke indlela ecacile kunalokhu okuvezwe imikhankaso yasendaweni. UNgqongqoshe Wezempilo uDkt Aaron Motsoaledi uchaze impilo yengqondo njengeyisisekelo empilweni, entuthukweni, nasekuphileni komuntu, futhi uMnyango Wezempilo uqinisekisile, empendulweni ebhaliwe ephalamende ekuqaleni kwalo nyaka, ukuthi ngaphansi koHlaka Lwenqubomgomo Yezwe Yempilo Yengqondo Kanye Nohlelo Lwesu 2023 kuya ku-2030, ukungenelela ngempilo yengqondo kufanele kutholakale ezikhungweni zezempilo eziyisisekelo eziseduze nalapho abantu bahlala khona, kufaka phakathi nasezindaweni zasemakhaya. Lesi sibophezelo sikhona ephepheni ezingeni likazwelonke. Ukuthi ngabe umasipala othile uyasiguqula sibe umhlengikazi oqeqeshelwe ukubona ukudangala, noma indlela esebenzayo yokudlulisela isiguli kudokotela wezengqondo, kuncike ezimalini zendawo nasezinhlosweni zezepolitiki zendawo, izinto okuyizona ngqo lolu khetho lukaNovemba oluzosiza ukuzinquma.

Kubavoti abakhathalela ukufinyelela empilweni yengqondo, ukuthula kumanifesto akusho ncamashi ukuthi iqembu alinandaba nalolu daba, kodwa kusho ukuthi lolu daba angeke lubekwe eqhulwini ngaphandle kwengcindezi eqondile. Abafuna izikhundla ze-ward kuwo wonke amaqembu bangabuzwa umbuzo olula, oqondile: ingabe umtholampilo wasendaweni kule ward unikeza usizo oluthile lwempilo yengqondo, futhi uma kungenjalo, yini ezoshintsha lokho? Lowo mbuzo uhlola into isithembiso esivamile semanifesto ngemiphakathi enempilo esingeke sikwazi ukuyihlola, ingabe umuntu ofuna isikhundla ucabangile ngempela ngempilo yengqondo njengengxenye yokuthi umtholampilo osebenzayo ubukeka kanjani, noma ukushiye ngokuphelele ngaphandle.

Njengoba imikhankaso isingena emizuliswaneni yayo yokugcina ngaphambi komhlaka-4 Novemba, isimo salo magazini siyacaca, futhi sihambisana nengqikithi yokutholakala kwezinsiza kanye nokufakwa kwawo wonke umuntu ebesilokhu siyigqanyiswa ekubikeni kwethu kulo nyaka. Udaba lwezempilo yengqondo akufanele ludinge isigaba salo sodwa esikhethekile ku-manifesto ukuze luthathwe njengolubalulekile yinoma ubani ozowina kwiwadi ngayinye. Kepha kuze kube yilapho luvela ngokusobala kuma manifesto, abavoti abakhathazekile ngokutholakala kokunakekelwa banesizathu esihle sokuqhubeka nokubuza lo mbuzo ama-manifesto okuze wafika kulesi sikhathi engawuphenduli.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *